Organizacje wpływu społecznego

W Niemczech istnieje rozległy, zorganizowany i prawnie odrębny świat organizacji społecznych, a ten rozdział pomoże Ci zrozumieć, czym one są i jak się z nimi zaangażować. Niezależnie od tego, czy chcesz pracować w tym sektorze, wspierać go, czy kiedyś założyć własną działalność, warto najpierw poznać sytuację: jak definiuje się organizację charytatywną, jakie formy prawne przyjmują te organizacje, kim są najwięksi gracze i jakie miejsce zajmuje w tym wszystkim współczesna scena przedsiębiorstw społecznych. Oto obraz organizacyjny i strukturalny. Jeśli chcesz poznać praktyczne wskazówki dotyczące znalezienia roli wolontariusza i zrozumienia swoich praw i zakresu ochrony, znajdziesz je w naszym towarzyszącym poradniku. możliwości wolontariatu w NiemczechPrzyjrzymy się tutaj samym organizacjom i sektorowi, który tworzą. Nie stanowi to porady prawnej ani podatkowej; w przypadku jakichkolwiek wiążących pytań prosimy o kontakt z wykwalifikowanym doradcą lub bezpośrednio z organizacją.

Zrozumienie trzeciego sektora w Niemczech

Organizacje społeczne w Niemczech należą do tzw. „dritter Sektor”, czyli trzeciego sektora: przestrzeni, która nie jest ani państwem, ani rynkiem nastawionym na zysk, lecz zorganizowanym społeczeństwem obywatelskim. Jest on naprawdę ogromny. Badania Freiwilligensurvey, długofalowego badania zaangażowania obywatelskiego prowadzonego przez rząd federalny, konsekwentnie pokazują, że około 28–29 milionów Niemców, czyli mniej więcej dwóch na pięciu dorosłych, poświęca część swojego czasu na wolontariat. Oprócz nich kilka milionów osób jest zatrudnionych w organizacjach społecznych. Nie jest to margines wolontariuszy z dobrymi intencjami, działających na obrzeżach „prawdziwych” instytucji. To duża, profesjonalna, finansowana część niemieckiego społeczeństwa, osadzona w prawie i, w wielu dziedzinach, zlecona przez państwo świadczeniu usług publicznych.

Koncepcja, która spaja wiele z tych kwestii, to „Gemeinnützigkeit”, czyli status organizacji charytatywnej. W prawie niemieckim organizacja nie jest po prostu „organizacją charytatywną” tylko dlatego, że tak stanowi. Status „gemeinnützig” (służącej dobru wspólnemu) uzyskuje od urzędu skarbowego, Finanzamt, realizując cele wymienione w Abgabenordnung, czyli kodeksie podatkowym. Paragraf 52 Abgabenordnung (§ 52 AO) określa katalog uznanych celów charytatywnych, od nauki, edukacji i zdrowia publicznego po opiekę nad młodzieżą i osobami starszymi, ochronę środowiska, kulturę, sport i współpracę rozwojową. Organizacja, której statut ogranicza ją do jednego lub kilku z tych celów i która reinwestuje nadwyżki zamiast dzielić zyski między członków, może uzyskać ten status. Korzyścią jest praktyczność: szerokie zwolnienie z podatku dochodowego od osób prawnych i działalności gospodarczej oraz prawo do wystawienia „Spendenbescheinigung”, pokwitowania darowizny, które pozwala darczyńcom odliczyć darowizny od podatku. Jeśli zaangażujesz się w działalność jakiejkolwiek niemieckiej organizacji społecznej, stale spotkasz się ze słowem „gemeinnützig”. Teraz już wiesz, co ono oznacza.

Zrozumienie tego jest ważne dla nowicjusza, ponieważ wyjaśnia kształt i charakter sektora. Status organizacji charytatywnej niesie ze sobą zarówno obowiązki, jak i korzyści: pieniądze muszą być przekazywane na określony cel bezzwłocznie, organizacja musi to udokumentować, a urząd skarbowy okresowo to weryfikuje. Dlatego niemieckie organizacje społeczne mogą wydawać się sformalizowane i obciążone papierkową robotą w porównaniu z luźniejszą kulturą charytatywną w niektórych innych krajach. To również powód, dla którego są stabilne i finansowane: organizacja „gemeinnützig” to znana, regulowana instytucja, której fundacje, firmy i instytucje publiczne mogą bezpiecznie przekazywać pieniądze. Kluczowa jest struktura.

Formy prawne: eV, gGmbH i Stiftung

Prawie każda niemiecka organizacja społeczna, którą spotkasz, będzie zbudowana w oparciu o jedną z trzech form prawnych, a ich rozpoznanie szybko wskaże Ci, z jakim rodzajem organizacji masz do czynienia. Zdecydowanie najpopularniejszą jest „eingetragener Verein”, zarejestrowane stowarzyszenie, którego nazwa zaczyna się od „eV”. Verein to organizacja zrzeszająca członków: grupa co najmniej siedmiu założycieli przyjmuje Satzung (statut), wybiera zarząd i rejestruje się w rejestrze Vereinsregister w lokalnym sądzie. Jest demokratyczna, kierowana przez członków i tania w utrzymaniu, dlatego zdecydowana większość klubów, inicjatyw i organizacji charytatywnych średniej wielkości to Vereine. Jeśli Verein posiada również status organizacji charytatywnej, nazywa się „gemeinnütziger Verein”. Jeśli przeczytałeś nasz poradnik Vereine i niemiecka kultura klubowa, znasz już formularz; chodzi tu po prostu o to, że jest to domyślna, prawna skórka sektora socjalnego.

Drugą formą jest „gemeinnützige GmbH” lub gGmbH, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością o charakterze charytatywnym. Ma ona typową strukturę spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, dyrektora zarządzającego i kapitału zakładowego, ale jej statut zobowiązuje ją do celów charytatywnych i zabrania dystrybucji zysków właścicielom. gGmbH jest odpowiednia dla większych, bardziej operacyjnych podmiotów społecznych, które działają jak przedsiębiorstwa – prowadzą szpitale, szkoły, przedsiębiorstwa społeczne lub usługi opiekuńcze – ponieważ struktura spółki jest łatwiejsza w zarządzaniu i finansowaniu niż stowarzyszenie zrzeszające wielu członków. Istnieje również mniejsza spółka partnerska, „gemeinnützige UG” (mini-gGmbH, która może rozpocząć działalność z bardzo niewielkim kapitałem), wykorzystywana przez nowsze i mniejsze przedsięwzięcia społeczne. Wiele przedsiębiorstw społecznych omówionych w dalszej części tego rozdziału wybiera właśnie tę formę.

Trzecią formą jest „Stiftung”, czyli fundacja. Stiftung różni się od innych form: nie ma członków ani właścicieli. Zamiast tego fundator przekazuje jej majątek, który następnie jest na stałe przeznaczany na określony cel, nadzorowany przez zarząd i państwowy nadzór fundacyjny (Stiftungsaufsicht). Fundacja ma przetrwać swojego założyciela i w nieskończoność realizować swoją misję z zysków z kapitału żelaznego. To sprawia, że ​​Stiftung jest klasycznym narzędziem długoterminowej filantropii, a Niemcy mają niezwykle duży i bogaty świat fundacji, który sam w sobie jest wart osobnej sekcji. Pomiędzy tymi trzema formami – Verein, gGmbH i Stiftung – można umiejscowić niemal każdą organizację o charakterze społecznym, jaką napotkasz, a wiedza o tym, którą z nich wybierzesz, pozwoli Ci zorientować się, jak jest zarządzana, finansowana i rozliczana.

Wohlfahrtsverbände: kręgosłup sektora

Jeśli jedną strukturą można wyjaśnić, dlaczego niemiecki sektor socjalny jest tak rozbudowany i profesjonalny, to są nią „Wohlfahrtsverbände”, czyli stowarzyszenia świadczące bezpłatne usługi socjalne. Są to wielkie federacje parasolowe, które wspólnie zarządzają ogromną częścią krajowych usług socjalnych: domami opieki, szpitalami, przedszkolami, poradniami migracyjnymi, ośrodkami leczenia uzależnień, ośrodkami wsparcia dla osób niepełnosprawnych, schroniskami dla bezdomnych i wieloma innymi. Niemiecki model socjalny przyznaje im uprzywilejowaną rolę. Zgodnie z zasadą „Subsidiarität” (pomocniczości), państwo zazwyczaj pozwala tym organizacjom non-profit w pierwszej kolejności świadczyć usługi socjalne, finansując je, zamiast samodzielnie zarządzać wszystkim. Dlatego tak wiele finansowanych ze środków publicznych prac socjalnych w Niemczech jest realizowanych przez organizacje charytatywne, a nie przez urzędy państwowe.

Sześć z tych federacji jest tak dominujących, że nazywa się je po prostu „wielką szóstką”, zgrupowanych w Bundesarbeitsgemeinschaft der Freien Wohlfahrtspflege (BAGFW). Są to: Caritas (katolicka), Diakonie (protestancka), Arbeiterwohlfahrt, czyli AWO (wywodząca się z ruchu robotniczego), Deutsches Rotes Kreuz, czyli DRK (Niemiecki Czerwony Krzyż), Der Paritätische Wohlfahrtsverband (bezwyznaniowa organizacja skupiająca tysiące niezależnych organizacji) oraz Zentralwohlfahrtsstelle der Juden in Deutschland (ZWST, służąca społeczności żydowskiej). Łącznie federacje te zatrudniają ponad półtora miliona osób i angażują kilka milionów wolontariuszy, co sprawia, że ​​sektor bezpłatnej opieki społecznej jako całość jest jednym z największych pracodawców w kraju. Dla nowicjusza jest to zaskakujące: wiele „firm” świadczących w Twoim mieście usługi opieki codziennej i socjalnej to w rzeczywistości stowarzyszenia charytatywne.

Dla Ciebie ma to znaczenie z dwóch powodów. Jako osoba poszukująca pomocy, Wohlfahrtsverbände to jedno z najbardziej wiarygodnych miejsc, w których można znaleźć zarówno wolontariat, jak i pracę zarobkową, a kilka poradników w tej sekcji – na przykład nasz rozdział o wsparcie dla uchodźców i migrantów – wskażą Ci lokalne oddziały. Jako osoba próbująca zrozumieć ten sektor, pokażą Ci, że „organizacja o oddziaływaniu społecznym” w Niemczech często oznacza dużą, zakontraktowaną, profesjonalną instytucję, a nie tylko małą, oddolną grupę. Oba krańce tego spektrum są realne i oba są dla Ciebie otwarte.

Świat Fundacji: niemiecki Stiftungen

Niemcy mają jeden z najgęstszych krajobrazów fundacyjnych w Europie. Według Bundesverband Deutscher Stiftungen, krajowego stowarzyszenia fundacji, istnieje obecnie ponad 25 000 prawnie niezależnych fundacji prawa cywilnego – około 27 000 do końca 2025 roku – a blisko dziewięć na dziesięć z nich realizuje cele charytatywne, opiekuńcze lub kościelne. Każdego roku powstają setki nowych fundacji. Obejmują one zarówno małe lokalne fundacje, które finansują pojedynczą szkołę lub kościół, jak i jedne z najbogatszych instytucji filantropijnych na kontynencie, które łącznie przeznaczają ogromne środki na badania, edukację, kulturę, zdrowie i cele społeczne.

Na szczycie listy znajdują się powszechnie znane nazwiska. Fundacja Roberta Boscha, założona w 1964 roku i posiadająca większość udziałów firmy Bosch, jest największą fundacją prawa prywatnego w Niemczech i finansuje działania w zakresie zdrowia, edukacji, nauki, środowiska i międzynarodowego porozumienia. Fundacja Bertelsmanna, założona w 1977 roku przez Reinharda Mohna w Gütersloh, jest dużą i wpływową fundacją skoncentrowaną na polityce. Fundacja Mercator w Essen, założona w 1996 roku, wspiera edukację, integrację europejską i działania na rzecz klimatu. Fundacja Körbera w Hamburgu działa w obszarze zmian demograficznych, dialogu międzynarodowego i nauki. Te fundacje „operacyjne” i „fördernd” – niektóre realizują własne programy, inne przyznają granty – warto znać, ponieważ to właśnie z nich pochodzi znaczna część finansowania, stypendiów i pieniędzy na projekty w tym sektorze.

Możesz zaangażować się w świat fundacji z kilku stron. Fundacje zatrudniają pracowników, więc są pracodawcą. Przyznają granty i stypendia, więc jeśli prowadzisz lub rozpoczynasz projekt, mogą być fundatorem. Wiele fundacji chętnie przyjmuje wolontariuszy lub prowadzi programy partycypacyjne. Istnieje również konkretna, finansowana ze środków publicznych fundacja, której celem jest wspieranie zaangażowania obywatelskiego: Deutsche Stiftung für Engagement und Ehrenamt (DSEE), założona w 2020 roku z siedzibą w Neustrelitz, finansuje i doradza organizacjom wolontariackim w całym kraju, ze szczególnym uwzględnieniem regionów wiejskich i strukturalnie słabszych. Oprócz tego Aktion Mensch – duża niemiecka loteria społeczna, finansowana ze sprzedaży biletów – jest jednym z największych prywatnych fundatorów projektów społecznych i integracyjnych w całym kraju. Jeśli kiedykolwiek będziesz szukać pieniędzy na niemiecki projekt społeczny, odpowiedzią bardzo często będzie Stiftung, DSEE lub Aktion Mensch.

Przedsiębiorczość społeczna: współczesna scena wpływu

Oprócz ugruntowanego świata organizacji Vereine, federacji i fundacji opieki społecznej, Niemcy mają młodszą i dynamicznie rozwijającą się scenę: „Sozialunternehmen”, czyli przedsiębiorstwa społeczne. Przedsiębiorstwo społeczne stosuje metody biznesowe w realizacji misji społecznej lub środowiskowej, dążąc do samowystarczalności finansowej, a nie do uzależnienia wyłącznie od darowizn. To świat startupów o międzynarodowym zasięgu, a dla wielu nowicjuszy o międzynarodowym nastawieniu jest to najłatwiejszy punkt wejścia, częściowo dlatego, że jest bardziej przyjazny dla języka angielskiego niż sektor tradycyjny. Organem reprezentującym ten sektor jest SEND, Social Entrepreneurship Netzwerk Deutschland, stowarzyszenie z siedzibą w Berlinie, założone w 2017 roku, które działa jako polityczny głos i sieć w sektorze. SEND rozrosło się do ponad 800 członków i publikuje coroczny Deutscher Social Entrepreneurship Monitor, standardowe badanie w tej dziedzinie, co czyni je naturalnym pierwszym punktem wyjścia, jeśli chcesz zrozumieć lub włączyć się w ten rynek.

Dwie organizacje wykonują znaczną część pracy związanej z wyszukiwaniem i wspieraniem założycieli inicjatyw społecznych. Ashoka Deutschland, będąca częścią globalnej sieci Ashoka i działająca w Niemczech od 2003 roku, wybiera wybitnych „przedsiębiorców społecznych” na członków i wspiera ich przez całe życie, zapewniając im sieć kontaktów, doradztwo, a w razie potrzeby również stypendium na pokrycie kosztów utrzymania do trzech lat; obecnie w Niemczech działa około 67 członków, co stanowi część ponad 3,200 na całym świecie. Organizacja Social Impact gGmbH, która wyrosła z wcześniejszej organizacji założonej przez Norberta Kunza i przyjęła obecną formę charytatywną w 2013 roku, prowadzi „Social Impact Labs” – inkubatory i centra coworkingowe dla startupów społecznych, które działały w Berlinie, Hamburgu, Frankfurcie, Lipsku, Poczdamie, Stuttgarcie i Monachium, wspierając setki przedsięwzięć społecznych, zapewniając im coaching, przestrzeń do pracy i stypendia. Większość zorganizowanego wsparcia dla początkujących założycieli organizacji społecznych w Niemczech, obejmującego stypendia Ashoka i programy Social Impact Lab, odbywa się za pośrednictwem rozpoznawalnych i weryfikowalnych kanałów.

Pieniądze na tę scenę coraz częściej pochodzą z „Inwestowania Wpływowego” – inwestycji, które dążą do mierzalnego zwrotu społecznego lub środowiskowego, obok zwrotu finansowego. W Niemczech rośnie liczba inwestorów i funduszy społecznych; BonVenture, założony w 2003 roku w Monachium, był jednym z pierwszych funduszy venture capital w regionie niemieckojęzycznym i pozostaje znanym przykładem. Na to wszystko nakłada się ruch oparty na wartościach, zwany „Gemeinwohl-Ökonomie” – Gospodarką Dobra Wspólnego, zainicjowaną przez Christiana Felbera, który nakazuje firmom mierzenie sukcesu wkładem w dobro wspólne, a nie wyłącznie zyskiem; niektóre niemieckie firmy publikują „Gemeinwohl-Bilanz” na temat tego modelu, a certyfikowane na całym świecie korporacje typu B realizują pokrewną ideę. Nie musisz znać wszystkich tych etykiet. Wnioski są takie, że scena oddziaływania w Niemczech jest realna, zorganizowana i dostępna za pośrednictwem konkretnych podmiotów – SEND, Ashoka, Social Impact – a nie od pojedynczych startupów. I to właśnie od nich należy zacząć, a nie od marketingu pojedynczej firmy.

Praca w sektorze jako cudzoziemiec

Ponieważ sektor trzeci jest tak dużym pracodawcą, praca w organizacji o charakterze społecznym to prawdziwa ścieżka kariery, a nie tylko hobby wolontariackie. Same federacje opieki społecznej zatrudniają ponad półtora miliona osób, a fundacje, organizacje Vereine, organizacje pozarządowe i przedsiębiorstwa społeczne oferują o wiele więcej stanowisk – oczywiście w opiece i pracy socjalnej, ale także w zarządzaniu projektami, pozyskiwaniu funduszy, komunikacji, IT, finansach, badaniach i administracji. Jeśli interesuje Cię szerszy rynek pracy, nasz przegląd Niemiecki rynek pracy daje ogólny obraz; należy tutaj dodać, że sektor „gemeinnützig” stanowi znaczną, a często pomijaną jego część, a w jego obrębie znajdują się organizacje, które aktywnie cenią międzynarodowe doświadczenie i znajomość języków obcych.

Bądź realistą w dwóch kwestiach. Po pierwsze, wynagrodzenia w sektorze zorientowanym na misję są często niższe niż w korporacjach, choć większe organizacje charytatywne często stosują się do układów zbiorowych, takich jak TVöD czy odpowiedniki w sektorze kościelnym, które zapewniają strukturę i rozsądne bezpieczeństwo. Ludzie zazwyczaj przychodzą ze względu na cel, a nie wynagrodzenie, a kultura odzwierciedla ten idealizm. Po drugie, język ma znaczenie i różni się w zależności od sektora. Tradycyjne organizacje charytatywne, Vereine i praca socjalna zorientowana na potrzeby społeczeństwa, są w dużej mierze prowadzone w języku niemieckim, a dobra znajomość niemieckiego jest tam zazwyczaj niezbędna. Z kolei scena przedsiębiorstw społecznych i startupów o charakterze integracyjnym jest znacznie bardziej międzynarodowa i przyjazna dla osób posługujących się językiem angielskim, więc jeśli Twój niemiecki wciąż się rozwija, to często są bardziej otwarte drzwi. Tak czy inaczej, współpraca z tymi organizacjami to zarówno wartościowy sposób na wniesienie wkładu, jak i realny sposób na zbudowanie kariery w Niemczech.

Zakładanie lub finansowanie własnej organizacji społecznej

Jeśli chcesz coś zbudować, a nie do czegoś dołączyć, Niemcy oferują Ci jasne warunki, a wybór wynika bezpośrednio z powyższych form prawnych. Inicjatywa społeczna kierowana przez członków zazwyczaj staje się „gemeinnütziger Verein”, zakładanym przez co najmniej siedem osób, zarejestrowanym w sądzie, a następnie uznanym za organizację charytatywną przez Finanzamt. Bardziej biznesowe przedsięwzięcie społeczne, które będzie prowadzić handel, zatrudniać i skalować działalność, częściej przyjmuje formę „gGmbH” lub „gemeinnützige UG”. Mechanizmy zakładania firmy, kapitału i rejestracji w dużym stopniu pokrywają się z procedurami zakładania zwykłej działalności gospodarczej, więc zamiast powtarzać je tutaj, zapoznaj się z naszymi poradnikami. Vereine i jak powstają i networking dla przedsiębiorców dla ekosystemu założyciela. Warto podkreślić, że status organizacji charytatywnej nie jest automatyczny: Twój Satzung musi być sporządzony zgodnie z celami § 52 AO i wzorcowym brzmieniem urzędu skarbowego, i naprawdę warto skorzystać z profesjonalnej pomocy w tym kroku, ponieważ wadliwy Satzung może kosztować Cię utratę statusu „gemeinnützig”, od którego zależy cały model.

Finansowanie nowej organizacji społecznej w Niemczech zazwyczaj oznacza zebranie kilku źródeł, a nie poleganie na jednym. Darowizny odliczane od podatku, wspierane przez Spendenbescheinigung, stanowią podstawę dla wielu organizacji Vereine; nasz przewodnik po imprezy charytatywne i zbiórki funduszy Omawia, jak w praktyce działa dawanie i zbieranie funduszy. Poza darowiznami, pieniądze zazwyczaj pochodzą z tych samych instytucji, które opisano wcześniej: granty i stypendia od Stiftungen, finansowanie projektów od Aktion Mensch, wsparcie i doradztwo od DSEE, składki członkowskie, umowy o świadczenie usług z gminami oraz – dla bardziej przedsiębiorczych – inwestycje i dochody z tego, co przedsiębiorstwo faktycznie sprzedaje. Istnieją również programy Unii Europejskiej, takie jak Europejski Fundusz Społeczny, które współfinansują projekty społeczne. Żaden z nich zazwyczaj nie jest programem dla organizacji, dlatego zrozumienie całego krajobrazu, tak jak przedstawiono go w tym rozdziale, jest umiejętnością praktyczną.

Co zrobic nastepnie

Zacznij od zdecydowania, jaką relację z sektorem chcesz nawiązać, ponieważ każdy z nich wymaga innego pierwszego kroku. Jeśli chcesz przede wszystkim pomagać, nie zaczynaj od teorii w tym rozdziale – sięgnij po nasz praktyczny poradnik. możliwości wolontariatu w Niemczech, który przeprowadzi Cię przez proces poszukiwania pracy, agencji wolontariackich, ubezpieczenia i niewielkich kwot wolnych od podatku, a następnie wskaże Ci interesującą Cię branżę. Jeśli chcesz pracować w tym sektorze, zajrzyj bezpośrednio na portale pracy dużych organizacji pozarządowych (Wohlfahrtsverbände) i fundacji, a środowisko startupów o charakterze influencerskim potraktuj jako bardziej przyjazną anglojęzycznemu punkt wejścia.

Jeśli pociąga Cię współczesny świat przedsiębiorczości społecznej, zrób pierwszy krok w kierunku SEND, przeczytaj najnowszy Deutscher Social Entrepreneurship Monitor, aby zrozumieć tę dziedzinę i zastanów się, czy stypendium Ashoka lub program Social Impact Lab pasuje do Twojego etapu. A jeśli myślisz o założeniu własnej firmy, naszkicuj swój cel na podstawie katalogu §52 AO, zdecyduj między Verein a gGmbH i zasięgnij fachowej porady na temat Satzung i statusu organizacji charytatywnej przed rejestracją – o wiele łatwiej jest poprawnie ją założyć niż później naprawiać. Niezależnie od wybranej ścieżki, pamiętaj o przewodnim przesłaniu tego rozdziału: niemieckie organizacje o charakterze społecznym stanowią dużą, ustrukturyzowaną i finansowaną część społeczeństwa, a dla nowicjusza, który rozumie, jak są zbudowane, istnieje dobrze oznakowana droga do ich powstania.