Międzynarodowy Trybunał Karny stoi w obliczu presji rozszerzenia mandatu dotyczącego zbrodni wojennych

Ponowne działania mające na celu ściganie aktów agresji

Międzynarodowy Trybunał Karny (MTK), z siedzibą w Hadze, znajduje się w centrum zaostrzającej się międzynarodowej debaty na temat obecnych ograniczeń w ściganiu jednego z najpoważniejszych naruszeń prawa międzynarodowego: zbrodni agresji. Chociaż Trybunał odegrał kluczową rolę w rozpatrywaniu zbrodni wojennych, ludobójstwa i zbrodni przeciwko ludzkości, jego jurysdykcja nadal nie obejmuje w pełni ścigania przywódców, którzy inicjują wojny agresywne - zwłaszcza gdy czyny te są popełniane przez lub na terytorium państw niebędących stronami traktatu założycielskiego, Statutu Rzymskiego.

Niemcy i Szwajcaria należą do krajów, które obecnie przewodzą działaniom mającym na celu zmianę tej sytuacji. Podczas specjalnej sesji Zgromadzenia Państw-Stron w Nowym Jorku, zaplanowanej na trzy dni, delegacje dyplomatyczne dyskutują o długo oczekiwanej poprawce do Statutu Rzymskiego, która umożliwiłaby MTK ściganie zbrodni agresji, jeśli miałaby ona miejsce na terytorium państwa członkowskiego MTK - nawet jeśli państwo sprawcy nie uznaje tego trybunału.

Prawna ślepa plamka w globalnej sprawiedliwości

Brak jasnego mandatu do przeciwdziałania agresji od dawna jest krytykowany jako poważna wada międzynarodowego porządku prawnego. Chociaż przestępstwo to zostało formalnie wpisane do Statutu Rzymskiego podczas konferencji w Kampali w 2010 roku, tylko około 40 państw ratyfikowało poprawkę, a wiele z nich wprowadziło luki prawne pozwalające im uniknąć odpowiedzialności karnej. Główne mocarstwa światowe, w tym Stany Zjednoczone, Francja i Wielka Brytania, sprzeciwiły się poprawce, obawiając się, że ich własne działania militarne, takie jak inwazja na Irak pod dowództwem USA w 2003 roku, mogą zostać objęte kontrolą prawną.

Inwazja Rosji na Ukrainę w 2022 roku ponownie zwróciła uwagę społeczności międzynarodowej na tę lukę prawną. Chociaż MTK wydał od tego czasu nakazy aresztowania kilku rosyjskich urzędników, w tym prezydenta Władimira Putina, za zbrodnie wojenne - takie jak przymusowa deportacja ukraińskich dzieci - nie ma prawnego środka odwoławczego w przypadku samego aktu agresji: niesprowokowanej inwazji wojskowej. To ograniczenie skłoniło krytyków do wezwania do pilnej reformy.

Niemcy i Szwajcaria robią krok naprzód

Niemcy, które od dawna wspierają MTK, lobbują za kompleksową reformą Statutu Rzymskiego, która zniosłaby obecne ograniczenia dotyczące ścigania agresji. W przemówieniu wygłoszonym w Hadze w 2023 roku niemiecka minister spraw zagranicznych Annalena Baerbock podkreśliła potrzebę zajęcia się tym, co określiła jako fundamentalną lukę w międzynarodowym prawie karnym. Jej propozycja obejmuje zarówno długoterminowe zmiany w mandacie MTK, jak i poparcie dla rozwiązań tymczasowych, takich jak powołanie specjalnego trybunału ds. zbrodni rosyjskich przeciwko Ukrainie.

Szwajcaria przyłączyła się do Niemiec w dążeniu do zmian. Po formalnej ratyfikacji Statutu Rzymskiego przez Ukrainę pod koniec 2024 roku, który wszedł w życie 1 stycznia 2025 roku, Szwajcaria ponowiła apel do wszystkich państw członkowskich o poparcie specjalnej sesji w Nowym Jorku. Rząd Szwajcarii podkreślił, że odpowiedzialność prawna za agresję musi być egzekwowalna w praktyce, a nie tylko w teorii. Choć Szwajcaria popiera równoległe działania Rady Europejskiej mające na celu utworzenie specjalnego trybunału ds. agresji wobec Ukrainy, wyraziła obawy dotyczące ograniczonego zakresu działania trybunału i jego potencjalnego odejścia od międzynarodowych standardów rzetelnego procesu.

Opór USA i sprzeczności polityczne

Pomimo ponownego poparcia Europy dla rozszerzenia uprawnień MTK, Stany Zjednoczone pozostają kluczową przeszkodą. Chociaż nie są stroną Statutu Rzymskiego, Stany Zjednoczone historycznie wpływały na rozwój MTK. Niedawno Stany Zjednoczone nałożyły sankcje na czterech sędziów MTK w odpowiedzi na śledztwa dotyczące amerykańskiego personelu wojskowego w Afganistanie oraz nakazy aresztowania izraelskich przywódców. Stanowisko Waszyngtonu odzwierciedla powszechną niechęć do zezwalania organom międzynarodowym na kwestionowanie amerykańskiej polityki zagranicznej lub działań wojskowych.

Sytuację dyplomatyczną dodatkowo komplikują niedawne wypowiedzi niemieckich urzędników, które podają w wątpliwość zaangażowanie Niemiec w działalność MTK. Oświadczenia sugerujące, że nakazy aresztowania premiera Izraela Benjamina Netanjahu nie będą w Niemczech egzekwowane, osłabiły pozycję Berlina w negocjacjach międzynarodowych i podważyły wiarygodność jego apeli o wzmocnienie międzynarodowych mechanizmów wymiaru sprawiedliwości.

Globalna kontrola nad spekulacją wojenną

Wraz z nasileniem się apeli o rozszerzenie jurysdykcji MTK, do dyskursu międzynarodowego wprowadzany jest kolejny poziom odpowiedzialności: rola korporacji prywatnych w konfliktach. Nowy raport Specjalnej Sprawozdawczyni ONZ Franceski Albanese oskarża globalne firmy o czerpanie zysków z trwającej izraelskiej kampanii wojskowej w Strefie Gazy. Zaapelowała ona o ukierunkowane sankcje i wszczęcie dochodzeń prawnych wobec podmiotów korporacyjnych rzekomo współwinnych naruszeń praw człowieka i spekulacji wojennej.

Raport, przedstawiony Radzie Praw Człowieka ONZ, podkreśla złożoną zależność między decyzjami geopolitycznymi a bodźcami ekonomicznymi. Albanese argumentuje, że kontynuacja przemocy na dużą skalę jest częściowo możliwa dzięki międzynarodowym łańcuchom dostaw korporacyjnych, które dostarczają sprzęt wojskowy i usługi - często z niewielkimi konsekwencjami prawnymi.

Reforma czy impas?

Sukces obecnej inicjatywy reform zależy od tego, czy dwie trzecie państw członkowskich MTK obecnych na sesji w Nowym Jorku zgodzi się na zmianę Statutu Rzymskiego. Wielu dyplomatów i obserwatorów pozostaje jednak sceptycznych. Potężne państwa nadal mają znaczący wpływ, a wysiłki mające na celu pociągnięcie agresorów do odpowiedzialności często kolidują z interesami politycznymi i gospodarczymi.

Niemniej jednak rosnący konsensus wśród demokracji średniej potęgi, takich jak Niemcy i Szwajcaria, sugeruje zmianę trendu. Teraz, gdy Ukraina w pełni objęta jest ramami prawnymi MTK, trybunał stoi przed historyczną szansą na redefinicję zakresu międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Czy doprowadzi to do silniejszego, bardziej spójnego systemu prawnego - czy też do kolejnego kompromisu - pozostaje niepewne.